Op basis van inzichten van Daphne Mous, wetenschappelijk onderzoeker, projectleider en trainer bij het Trimbos-instituut. En Heike Garritsen, onderzoeker middelenpreventie jeugd.
Het puberbrein is volop in ontwikkeling en het gebruik van alcohol en drugs verstoren die ontwikkeling. Dat kan leiden tot gezondheidsproblemen, slechtere schoolprestaties, verzuim of zelfs uitval. Middelengebruik is iets van alle tijden en komt overal voor in de maatschappij. Jongeren die vroeg beginnen met alcohol of drugs, blijven vaker gebruiken en lopen meer kans om verslaafd te raken dan jongeren die daar later of niet aan beginnen. Ook kunnen jongeren problemen krijgen met gokken, sociale media of gamen. Alle reden dus om op school bezig te zijn met preventie.
Gezamenlijke verantwoordelijkheid
Je kunt denken dat middelengebruik op jouw school niet aan de orde is. Of dat preventie niet de verantwoordelijkheid is van de school. Think again. Het Trimbos-instituut richt zich op middelengebruik en mentale gezondheidtijdens de hele levensloop. Hun preventieprogramma Helder op School is onderdeel van de landelijke Gezonde School-aanpak. Het instituut benadrukt dat preventie een gezamenlijke verantwoordelijkheid is van onder andere scholen, ouders, (sport)verenigingen, de GGD en instellingen voor verslavingszorg.
Daphne Mous en Heike Garritsen werken aan dit preventieprogramma: “Meedoen aan Helder op School betekent niet dat je school een probleem heeft met alcohol of drugs. Het laat juist zien dat je er alles aan doet om gezonde leerlingen te laten uitstromen. Dat je zorgt voor je leerlingen, de sociale norm positief benut en leerlingen vaardigheden aanleert. Preventie is de verantwoordelijkheid van iedereen om jongeren heen. Wijs niet naar elkaar, maar werk samen met andere professionals en ouders.”
Wat is Helder op School?
Daphne: “Het wetenschappelijk onderbouwde preventieprogramma van het Trimbos-instituut voor scholen. Het heeft twee doelen: middelengebruik bij jongeren uitstellen of voorkomen én jongeren verantwoord leren omgaan met digitale media en gokken. De integrale aanpak bestaat uit 4 pijlers: beleid, signaleren, educatie en omgeving.”
“Bij middelengebruik is de aanpak dus gericht op uitstellen en voorkomen. Bij digitale media gaat het om het vinden van een gezonde balans. Je kunt veel profijt hebben van sociale media, zo lang je die op een verantwoorde wijze inzet”, vult Heike aan.
(Problematisch) middelengebruik is van alle tijden, maar ieder tijdperk kent andere uitdagingen. Wat merken jullie daarvan?
“Helder op School bestaat al 35 jaar. We passen de materialen en lespakketten continu aan. Zowel aan de laatste inzichten als aan de actualiteit. Jongeren roken minder sigaretten, maar bij nicotinegebruik hebben we nu te maken met vapen en snus. Schermgebruik is erbij gekomen en het thema gokken is terug van weggeweest.”
De werkdruk in het onderwijs is hoog. Helder op School is een omvangrijk programma. Hoe implementeer je dat?
“Het programma sluit aan op onderwerpen in het reguliere curriculum. Scholen moeten prioriteren en het welbevinden van de leerlingen staat altijd op 1”, zegt Daphne. “Het begint met draagvlak creëren. Hoe kijken collega’s er tegenaan? Is iedereen gehoord? Hoe krijgen we de beren van de weg?”
Heike: “Er is een groot verschil tussen collega’s die aangewezen worden om mee te werken en intrinsiek gemotiveerde mensen. Opleggen heeft geen zin. Begin met een onderdeel waar de meeste mensen gemotiveerd voor zijn.”
Daphne: “Scholen kloppen vaak aan na een incident, maar het is beter om daar al op voorbereid te zijn. Je moet ergens starten: eerst beleid, dan signalering en zo verder. 75% van de scholen doet in ieder geval één onderdeel van Helder op School. Ik raad aan om te beginnen met een pijler waar je school al goed in is en daarna uit te breiden. Stel een werkgroep op, maak uren vrij om Helder op School in te voeren en te borgen. Het ondersteuningsaanbod duurt 2 jaar. Neem de tijd. Doe het stap voor stap.”
Heike: “De tijdsinvestering neemt na verloop van tijd af. Dat zien we bij rookvrije schoolterreinen. Nu die – verplicht – zijn ingevoerd en iedereen eraan went, wordt het normaal. Daardoor krijg je je handen vrij om een volgende stap te zetten.”
Je wilt problemen natuurlijk het liefst voorkomen. Maar wat doe je als je vermoedt dat één van je leerlingen al een probleem heeft?
Daphnes advies: “Heb je zorgen of twijfels over een leerling? Bespreek het altijd met je collega’s, liever een keer te vaak dan een keer te weinig. Het is nog beter als je ook de preventieprofessional van de instelling van verslavingszorg betrekt. Die kan helpen met het maken van de juiste inschatting en het opstellen van een plan. Spring zelf niet meteen bovenop de leerling, maar bekijk samen of je zorgen terecht zijn en of vervolgstappen nodig zijn.”
Ook aan de slag met Helder op School?
De preventieprofessional van de GGD of de instelling voor verslavingszorg in jouw regio kan je verder helpen. Misschien zit die al in jullie zorg- en adviesteam. De preventiewerker is getraind door het Trimbos-instituut en begeleidt je tijdens het hele programma. Doordat hij of zij ervaring heeft met het implementeren van Helder op School op andere scholen, hoef je niet alles zelf uit te vinden.
Meer weten?
Kijk op de website van het Trimbos-instituut: https://www.trimbos.nl/aanbod/programmas/helder-op-school/voor-scholen/
Daphne Mous is wetenschappelijk onderzoeker, projectleider en trainer bij het Trimbos-instituut. Ze is al 8 jaar betrokken bij Helder op School. “Ik ben meegegroeid met het programma en werk mee aan alle thema’s. Doordat ik onderzoek doe en trainingen geef, heb ik veel contact met mensen uit de praktijk. Ik vind het een leuke uitdaging om te zorgen dat Helder op School werkt en uitvoerbaar is. De combinatie tussen wetenschap en praktijk maakt dat ik direct het resultaat zie van mijn werk. Met Helder op School maken we echt verschil en helpen we de jeugd een goede start te geven.”
Daphnes collega Heike Garritsen is onderzoeker middelenpreventie jeugd. Ze is enthousiast over Helder op School omdat wetenschappelijk is onderbouwd dat het écht werkt. “Veel initiatieven zijn goed bedoeld, maar niet altijd effectief. Bij Helder op School is dat anders. Ik werk graag voor de doelgroep jeugd, omdat jongeren nog kneedbaar zijn en we daar veel winst kunnen behalen. Jongeren brengen veel tijd door op school tijdens een belangrijke periode in hun ontwikkeling. Daar worden ze gevormd voor de rest van hun leven. Daarom is zo het belangrijk dat scholen hun verantwoordelijkheid nemen als het om preventie gaat.”
Over de toekomst van Helder op School zeggen Heike en Daphne: “We hebben net subsidie gekregen voor meer onderzoek naar de effectiviteit van het programma. We blijven doorontwikkelen en opschalen – het liefst naar elke school in Nederland. Als we de effectiviteit nog beter kunnen aantonen, hopen we dat nóg meer scholen aanhaken.”
Dit artikel is geschreven door Titia Tijmstra voor het BiOND magazine: Hoofdzaken
